Monang Naipospos
Songon i do sasintongna di Toba. Molo dibuat pe sian falsafah dalihan natolu na sebenarna namandok “Sisada panuhuhon songon dalihan natolu”, nunga boi dapot hita, natoras+hahaanggi, namboru+iboto, simatua+lae, ido suhu ni dalihan i. Dang dohot be tulang disi.
Alai molo falsafah suhi ni ampang naopat merujuk tu relasi sosial 1, somba marhulahula, 2 manat mardongantubu, 3 elek marboru, 4 pantun marraja, nunga dohot tulang sahat tu bona ni ari disi. Nunga sude boru dohot boru natuatua disi.
Sumangkan do dalihan i alana di tataring. Tataring i ima satu rumpun keluarga (suami dan istri). Na paling dekat disi, molo marsahit sada keluarga, natoras, simatua dohot boru do jumolo marsak jala mangadu. Molo adong parsaulian disi manigor natoras, simatua dohot boru do martuahon dohot mamohol.
Disi ma jonok ni simatua i mamohol, mangulosi dohot manaput boru dohot helana. Ima molo pemikiran di Toba.
Alai molo dolidoli do namarujung ngolu, manang naung marrumatangga alai dang sanga dope diadati, tontu tulang mangarade do manaput i molo dipangido hasuhuton. Jadi dang pola berkeras Toba na gabe tulang manaput berena, alana nunga “ditobus” parhela berena i tu ampuanna, ido dimaknai Toba di tintin marangkup i.
Sabotulna di panghilalaan, palumbang roha do i molo parhela manaput helana. Alana saleleng mangolu nunga gumodang roha, holong dohot pambahenanna tu simatuana. Nunga bilangbilang parpinomparon ni simatua hela dohot parumaen. Tung dipagodang tulang pe berena sian nametmet dang hea i gabe bilangbilangna ianggo so jadi helana.
Ima pemahaman di Toba umbahen dipartahanhon simatua manaput hela dohot boruna, alana nunga diampuanna di jala bilangbilang parpinomparonna.
Dimulana i, padao halpo ni roha di parbere ala so jadi helana berena i, ima adat ni tintin marangkup (sebagian besar). Siala tulang do berpeluang pertama marhelahon berena. Alai “ditobus” ma peluang i asa sisada boru nasida sisada hela. Fakta, parhela do nampuna hagabeon di helana.
Molo adong masipataluan roha, siala dipaksahon parbere ingkon nasida manaput berena nang pe naung adong simatuana, saleleng direlahon denggan ma diulahon.
Ima logikana, unang adong gabe saling manalahon di perilaku adat i. Saling memahami, memaknai nilai positif pasti do dapot.